تغذیه در افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا

تغذیه در افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا

کیسه صفرا در سمت راست بدن در زیر کبد قرار گرفته است. صفرا مایعی است زرد رنگ که توسط کبد ساخته شده و در این کیسه جمع می گردد و سپس از طریق مجرای باریکی وارد روده اثنی عشر(دوازدهم) می شود. کار صفرا کمک به هضم غذا (به خصوص چربیها) در داخل روده و همچنین ضدعفونی کردن روده ها و خنثی کردن اسید شیره معده است. صفرا، تخلیه سریع روده را نیز تسهیل می نماید.

مهمترین ترکیبات صفرا شامل آب، کلسترول، نمکهای صفراوی، پروتئین و رنگدانه بیلیروبین است. چنانچه جریان صفرا به دلایلی قطع گردد، بیماریهای صفراوی و اختلال در هضم چربیها به وجود می آید. درد و نفخ شکم، تهوع، یرقان، تب و استفراغ از مهمترین عوارض ناشی از تورم کیسه صفرا ذکر شده اند. بیماریهای صفراوی در بین کشورهای غربی بسیار شایع می باشد که علت آن نیز رژیم غذایی نامناسب است.

اختلالات ایجاد شده در کیسه صفرا عموماً در اثر مصرف غذاهای چرب و پر گوشت، مصرف الکل و نوشابه های الکلی، بیماریهای عصبی و اضطراب تشدید می شود. به منظور جلوگیری، کاهش و درمان چنین اختلالاتی بایستی از مصرف نمک، چربی، تخم مرغ و گوشت قرمز اجتناب نمود. 

یکی از بیماریهای مهم کیسه صفرا، سنگ کیسه صفرا می باشد. سنگ کیسه صفرا زمانی تشکیل میگردد که ترکیبات صفرا (کلسترول، رنگدانه های صفراوی، املاح صفراوی، کلسیم و سایر موارد موجود در کیسه صفرا) رسوب نمایند. علت تشکیل سنگ ممکن است مربوط به عفونت، اختلالات متابولیکی و یا تغییرات شیمیایی باشد.

در بیماران مبتلا به سنگ کیسه صفرا که اغلب بانوان چاق با سن بالای ۴۰ تا ۵۰ سال می باشند، درد شدید از ناحیه شکم (سردل) و یا از قسمت فوقانی راست شکم شروع و به ناحیه بین دو کتف و کتف راست انتشار می یابد. این درد ممکن است ۱ تا ۴ ساعت طول کشیده و سپس سریع برطرف گردد. تهوع و سرگیجه از علائم دیگر سنگ صفرا می باشد. نفخ، آروغ و عدم تمایل به غذاهای چرب و سوء هاضمه نیز در این بیماران مشاهده می شود.

سنگ کیسه صفرا اغلب برای مدت زیادی بدون علامت است و برای فرد بیمار هیچگونه مزاحمتی ایجاد نمی نماید. روشهای درمان سنگ کیسه صفرا شامل تغذیه صحیح (عدم مصرف غذاهای نامناسب)، درمان شیمیایی (داروهای شیمیایی)، سنگ شکنی و جراحی سنگهای کیسه صفرا (باز و لاپاراسکوپی) شامل انواع سنگهای کلسترولی (۸۰%) و سنگهای رنگدانهای(۲۰%) می باشند. 

از آنجا که عامل ایجاد حدود ۹۰ درصد سنگ های صفراوی، کلسترول است. بنابراین رژیم کم چربی و کم کلسترول توصیه می شود. البته در مواردی که چربی مسبب بروز علائم نباشد، نیاز به رژیم فوق نیست. در حملات حاد سنگ کیسه صفرا، جهت کاهش انقباضات کیسه و کاهش درد نیز، از رژیم کم چربی استفاده می شود. کلسترول، به واسطه تغذیه، به ویژه غذاهایی مثل تخم مرغ و چربی های حیوانی به بدن می رسد.
کلسترول صفرا پس از ریخته شدن به روده (جهت هضم مواد چرب) مجدداً جذب می شود و به کبد برمی گردد تا دوباره برای ساخت صفرا استفاده شود. بدین ترتیب کلسترول صفرا بین کبد و روده ها در چرخش است.
چربی های مواد غذایی حیوانی مانند، خامه، کره، کلیه گوشت ها و… دارای کلسترول می باشند. ولی غذاهای گیاهی به هیچ وجه کلسترول ندارند. یعنی کلیه ی چربی های گیاهی مثل روغن زیتون، آفتاب گردان، سویا و کلیه مغزها مثل گردو، بادام و … بدون کلسترول اند.

در صورتی که کیسه ی صفرا تنبل شده باشد، دریافت متوسط چربی برای تحریک انقباض آن و ممانعت از رکود صفرا، مطلوب خواهد بود.
گوشت های حیوانی دارای چربی هایی به صورت مخفی در بین لایه های خود هستند که در بطور ظاهری به نظر نمی آیند. گوشت ماهی جزو گوشت های کم چرب بوده و کلسترول آن نسبت به گوشت مرغ و گوشت های قرمز کم تر است.
کلیه چربی های گیاهی و دانه های گیاهی کلسترول ندارند.

برای مثال در این جا مقدار کلسترول در چند ماده ی غذایی برای آگاهی شما آورده شده است:
▪ پنیر چدار: دارای ۱۰۵ میلی گرم کلسترول در هر ۱۰۰ گرم است.
▪ یک زرده ی تخم مرغ کامل دارای ۱۶۰۲ میلی گرم کلسترول است (برعکس سفیده ی تخم مرغ که کلسترول ندارد).
▪ شیر ۲درصد چربی: حاوی ۸ میلی گرم کلسترول و شیر کامل دارای ۱۴ میلی گرم کلسترول در هر ۱۰۰ گرم است.
▪ ماست کم چرب: حاوی ۶ میلی گرم کلسترول در هر ۱۰۰ گرم است.
▪ کره ی حیوانی: حاوی ۲۱۹ میلی گرم کلسترول در هر ۱۰۰ گرم است.

همان طور که گفته شد، کلیه چربی های گیاهی و دانه های گیاهی کلسترول ندارند.
در صورتی که کیسه صفرا تنبل شده باشد، دریافت متوسط چربی برای تحریک انقباض آن و ممانعت از رکود صفرا، مطلوب خواهد بود.


 رعایت نکات تغذیه ای زیر برای افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا مفید می باشد:
۱) افراد دارای سنگ کیسه صفرا و یا مستعد به ابتلا، بهتر است از چربی های گیاهی و غیراشباع به ویژه روغن زیتون به عنوان جایگزینی برای چربی های حیوانی استفاده کرده، وغذاهای گیاهی را به میزان بیشتری در رژیم غذایی خود بگنجانند.
۲) مصرف سبزیجات فراوان و میوه ها به دلیل فیبربالای آن ها برای تمام این افراد توصیه می شود.
۳) غلات کامل، سبوس و نان های سبوس دار باید در رژیم غذایی این افراد گنجانده شود، زیرا سبوس این خاصیت را دارد که به مواد صفراوی ریخته شده به روده متصل شده و سپس آن ها را از بدن دفع کند همانطورکه توضیح داده شد، در حالت عادی کلسترول موجود در مواد صفراوی پس از ریخته شدن به روده، دوباره به سمت کبد برگشته تا در ساخت اسید صفراوی به طور مجدد شرکت کند. در این حالت کبد مجبور است از کلسترول موجود در خون برداشت کند، که این خود باعث کاهش کلسترول خون از یک طرف و کاهش کلسترول موجود در صفرا از طرف دیگر می شود.
۴) از مصرف غذاهای سرخ کرده، آجیل، سس، آب گوشت، نیمرو، کره، خامه و سایر غذاهای پرچرب باید پرهیز شود. بهترین راه تامین چربی عبارت است از استفاده از چربی های گیاهی، گوشت لخم، شیر و گوشت و ماهی.
۵) چربی های قابل رویت باید به طور کامل از گوشت پاک شود و غذاها بیش تر از طریق پخت کردن و برشته کردن تهیه شوند.
۶) سوسیس، ماهی کنسرو شده در روغن، سس های خامه دارومایونز نیز باید محدود شود.
۷) پروتئین دریافتی نیز باید از طریق شیرکم چرب، پروتئین های گیاهی، سفیده ی تخم مرغ، گوشت های کم چرب (مثل ماهی )، تامین شوند.
۸) امروزه ثابت شده است که،مصرف ویتامین های گروه B به ویژه B۶، اسیدفولیک و B۱۲ نقش مهمی در حذف چربی ها در بدن بازی می کنند.

یکی دیگر از روشهای درمان سنگ کیسه صفرا و همچنین سایر اختلالات صفراوی استفاده از گیاهان دارویی می باشد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
زردچوبه، شاهتره، ریشه کاسنی، غاثف، افسنطین، گل قاصدک، آناگالیس، سیر، سداب، خرفه، رزماری(اکلیل کوهی)، تمر هندی، روغن، برگ و پوست زیتون، گزنه، سنبلالطیب، گل همیشه بهار، نعناع، گل محمدی، مَرْغ، بابونه، انیسون، سبوس برنج، زرشک، زبان گنجشک، ریواس، کنگر فرنگی، کرفس قمری و جعفری.